Kazirod herbu Zadora: historia rodu

POL_COA_Zadora.svg

Nazwisko “Kazirod” należy do dosyć rzadkich nazwisk, występujących tylko w kilku krajach, włączając Polskę, USA, Wielką Brytanię, Ukrainę i Rosję. Największą popularnością ono cieszy się w Polsce, kraju, który jest krajem jego pochodzenia. Wyniki przeprowadzonego badania świadczą o tym że, nazwisko Kazirod jest jednym z najstarszych polskich nazwisk, znaczenie którego od wielu wieków wywoływało pewne spory w środowisku historyków. Jednak, faktem pozostaje, że nazwisko należy do jednego ze starodawnych polskich rodów szlacheckich, przedstawiciele którego od roku 1395 mieli prawo posługiwania się herbem “Zadora”.

Słownik najstarszych nazwisk polskich pod redakcją Zofii Kowalik-Kalety, Leonardy Dacewicz i Beaty Raczewskiej-Żurek, zawierający największy zbiór nazwisk, w szczególności podaje: “Kazirod <kazić> rod, ród’ osoby pochodzące od wspólnego przodka, naród, plemię, pochodzenie, urodzenie, gatunek, odmiana, sstp -1395” [1].

Co ciekawe, po porównaniu znaczenia dwóch nazwisk, o których mowa na stronie 65 i stronie 76 tego słownika, można powiedzieć że oba nazwiska “Kazirod” i “Kozirod” oznaczają to samo, będąc, w istocie, odmianą jednego nazwiska [2].

Współczesny fachowiec w zakresie pochodzenia nazwisk polskich Stankiewicz ma nieco inne zdanie na temat pochodzenia tego nazwiska i w swoim słowniku podaje: “Kazirod – od podstawy kaz-, por. kazać ‘wydawać rozkaz, polecenie’, dawniej ‘wygłaszać kazanie’, kazić, dawniej ‘kalać, psuć’, także od imienia Kazimierz.” [3].

Mimo istnienia różnych wersji pochodzenia tego nazwiska, wszyscy historycy wskazują na rok 1395, jako rok pierwszego pojawienia się nazwiska w źródłach pisanych. To nazwisko jest wspominane przy opisaniu starodawnego polskiego herbu Zadora, po raz pierwszy wzmiankowanego w tym samym 1395 roku. Na liście herbownych stworzonej przez wybitnych fachowców w zakresie herbów Tadeusza Gajla i Lecha Milewskiego w Herbarzu Polskim występuje nazwisko Kazirod [4].

Należy podkreślić, że na liście nazwisk szlacheckich nazwisko Kazirod występuje obok takich znanych w Polsce i na Litwie nazwisk, jak Kiezgajło, Konarski, Krestowski, Kurowski, Lanckorowski, Lange i in. [5]. Nazwisko Kazirod także wzmiankowane jest w innym źródle średniowiecznym, pochodzącym z roku 1395. Tekst w języku łacińskim, zamieszczony w opracowaniu “Die ältesten grosspolnischen Grodbücher”, w szczególności, głosi: “My, panowie, wydający wyrok (w sprawie) Hankona Kazirodа, my razem z Mikołajem synem Jaszkona, który niegdyś był młynarzem, a mianowicie Wincenty Strzałkowski, Johan Chlandowski, Andreas Gorazdowski, Petrus Lanszki, po uwzględnieniu listu pana Domarathiego, który niegdyś był polskim kapitanem, jak on twierdzi, zasądzamy na rzecz tego (pana) Kaziroda zgodnie z jego (Domarathiego) listem, trzecią część kwoty udziału Mikołaja syna Jaszkona w (tym) jednym młynie przed zamkiem, który należał do Jaszkona. Obrady sądu odbyły się po dniu Zoffie 1395 r.:(byli obecni) Johan Chlandowski, Wincenty burgrabius, Thoma Cosczanka, Petrus Gorziczski. “[6].

Wzmianki o przedstawicielach rodu Kazirod występują także w niektórych późniejszych źródłach. Tak, w jednym z dokumentów z roku 1404 mowa jest o niejakim Janie Kazirodzie, który mieszkał w miasteczku Pisdr razem ze swoimi braćmi i siostrami. W roku 1479 burmistrzem miasta Kłobuk był niejaki Andrzej Kazirod, który później obejmował stanowisko ławnika, radcy(1485) [7].

Od końca XV wieku zasadnicze dla stwierdzenia przynależności do stanu szlacheckiego stało się już nie posiadanie ziemi na prawie rycerskim, ale pochodzenie od przodków szlacheckich. W szeregu przypadków wymagane było udowodnienie swojego szlacheckiego pochodzenia. Na przykład w Wielkopolsce trzeba było przedstawić sześć świadków, konieczne było również przedstawienie świadków z rodu matki i babci od strony ojca.

Wzmianki o rodzie szlacheckim Kazirodów można znaleźć także w dokumentach z XVI wieku. Na przykład w opracowaniu Józefa Krzepela “Rody ziemiańskie w XV – XVI wieku” mowa o właścicielu ziemskim Kazirodzie herbu Zadora, zamieszkałym na terenie gminy Stryków w Województwie Mazowieckim [8]. Dziś to niewielkie miasto, położone przy trasie Warszawa- Berlin.

Uważa się, że herb ma pochodzenie francuskie lub niemieckie. Rzeczywiście, niebieska pantera ziejąca ogniem – mieszanka smoka i lwa- była symbolem dynastii Spanheim, która miała duże posiadłości na terenie obecnej Austrii i Bawarii. Potem niebieska pantera na białym lub srebrnym tle stała się herbem rodu palatyna Ortenburgа, zamieszkałego w Kraiburgu, następnie ten herb przeszedł do Wittelsbachów. W czasach obecnych wizerunek ziejącej ogniem pantery można zobaczyć na herbie miasta Ingolstadt i kraju związkowego Bawaria.

Wappen-Steiermark

Zasługuje na uwagę także austriacka wersja pochodzenia herbu Zadora. Obecnie wizerunek srebrnej pantery ziejącej ogniem zdobi herb austriackiego kraju związkowego Styrii i jego stolicy – miasta Graz. Wizerunek czarnej pantery na białym tle pojawił się w roku 1163 na pieczęci markgrafа Styrii Otakara III. Po przyłączeniu w roku 1192 Styrii do Austrii, Święty Cesarz Rzymski zakazał Babenbergom używania tego herbu, oddając przewagę dawniejszemu symbolowi Karyntii. Dziś herbem Styrii jest srebrna pantera na zielonym tle. Należy wspomnieć, że heraldyczna pantera zawsze była przedstawiana jako “incensed”, czyli jako wściekła (dysząca ogniem). Taka pantera była także emblematem królów Henryka IV i Henryka VI. W heraldyce europejskiej często przedstawiana była pantera o cechach lwa, smoka lub byka.

Przedstawiciele tego szlacheckiego rodu herbu Zadora zamieszkiwali tereny obecnych województw Śląskiego i Małopolskiego Rzeczypospolitej Polskiej. Należy podkreślić, że heraldyka polska posiada jedną cechę, zasadniczo odróżniającą ją od innych systemów heraldycznych. W krajach Europy Zachodniej herb jest znakiem rozpoznawczym tylko jednej rodziny, zaś polską specyfiką jest używanie jednego herbu przez kilkadziesiąt a nawet kilkaset rodzin. W polskiej heraldyce herb nie jest nierozerwalnie związany z osobą jego posiadacza,on łączy ze sobą spokrewnione rodziny lub właścicieli ziemskich, zamieszkałych na terenach sąsiadujących i występujących podczas wojny pod jednym sztandarem.

Dlatego wielu przedstawicieli męskiej części rodu Kazirodów brali udział, wraz z przedstawicielami innych 164 rodów herbu Zadora, w różnych wyprawach wojskowych, bitwach. Z pochodzeniem herbu Zadora, na którym umieszczona jest lwia głowa, ziejąca ogniem, łączy się następująca legenda- podczas walk z Germanami Rzymianie, aby przestraszyć przeciwnika, często nakładali szyszaki w kształcie lwich łbów buchających płomieniem. W czasie jednej z bitew chrobry germański wojownik imieniem Zadora, zabił Rzymianina, zerwał mu z głowy taki właśnie hełm i ofiarował swemu monarsze. Za swój czyn otrzymał herb z Iwią głową ziejącą płomieniem. Herb najbardziej rozpowszechniony jest na ziemi krakowskiej, sandomierskiej, a po unii roku 1413 – także na Litwie.

Należy podkreślić, że pierwszym wybitnym przedstawicielem rodu herbu Zadora był Zbigniew z Brzezia (1360-1425) – marszałek wielki koronny i starosta krakowski. Był bliskim towarzyszem broni polskiego króla Władysława Jagiełły, w imieniu którego posłował do cesarza Cesarstwa Rzymskiego i króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. W 1408 roku prowadził posiłki polskie wysłane na wyprawę Wielkiego Księcia Witolda przeciwko Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. W 1410 roku podczas bitwy pod Grunwaldem dowodził 34 chorągwią marszałkowską. W 1413 roku był sygnatariuszem Unii horodelskiej, zawartej pomiędzy Polską a Wielkim Księstwem Litewskim[9].

Z rodu Zadora pochodzili: Przecław Lanckoroński, który, jak podaje Kronika Grigorija Grabianki, był pierwszym hetmanem kozackim Ukrainy, “który niejednokrotnie szczęśliwie walczył wspólnie z Kozakami o ziemię osmańską”, kasztelan Kijowski (1762-1772) Maciej Lanckoroński, poseł na Sejm Józef Lubelski (Kozirod) i inni wybitni działacze Polski Wschodniej i Ukrainy [10].

Przedstawiciele tego szlacheckiego rodu herbu Zadora zamieszkiwali tereny obecnych województw Śląskiego i Małopolskiego Rzeczypospolitej Polskiej. Należy podkreślić, że heraldyka polska posiada jedną cechę, zasadniczo odróżniającą ją od innych systemów heraldycznych. W krajach Europy Zachodniej herb jest znakiem rozpoznawczym tylko jednej rodziny, zaś polską specyfiką jest używanie jednego herbu przez kilkadziesiąt a nawet kilkaset rodzin. W polskiej heraldyce herb nie jest nierozerwalnie związany z osobą jego posiadacza,on łączy ze sobą spokrewnione rodziny lub właścicieli ziemskich, zamieszkałych na terenach sąsiadujących i występujących podczas wojny pod jednym sztandarem.

Obecnie w Polsce nazwiska Kazirod i Kozirod nosi około 500 osób. To znaczy, że siedem stuleci temu to była jedna rodzina. Przekonanie co do tego do dzisiaj istnieje wśród wielu nosicieli tego nazwiska, mieszkających w różnych krajach, niejednokrotnie spotykałem się z tym. W krajach byłego Związku Radzieckiego mieszka około 100 nosicieli tego nazwiska, przy czym dosyć rozpowszechnioną wersją stała się wariacja nazwiska Kozerod. W latach 60-ch nazwisko mojego dziadka zostało zmienione z Kozirod na Kozerod i mój ojciec nosił już to ostatnie nazwisko. Wszyscy członkowie rodziny sądzili, że USC popełnił błąd. Jednak później wyjaśniło się, że w ZSRR takich “błędów” było dosyć dużo. Prawdopodobnie w ten sposób urzędnicy radzieccy pozbywali się ukraińskiego dźwięku “ы”(“и”) w nazwisku, przekręcając go na modlę rosyjską.

Mimo że nazwisko to jest bardzo rozpowszechnione w Polsce, na terytorium której występują różne jego wariacje, w tym Kazirod i Kozirod, istnieją także inne wersje pochodzenia tego nazwiska. Na przykład, niemieccy historycy uważają, że Kazirod – to starożytne niemieckie nazwisko, historia którego sięga XIII – XIV wieków. W szczególności, w fundamentalnej pracy dr. Hermanna Reicherta Die deutschen Familiennamen nach Breslauer Quellen des 13. und 14. Jahrhunderts nazwisko to można znaleźć wśród innych niemieckich nazwisk w rozdziale “Nicht bestimmbar”, czyli którego pochodzenie nie jest znane. W tym rozdziale ono znajduje się obok takich niezwykłych nazwisk, jak Vingirsberg, Einstein, von Grekow, de Zarr i in. Ciekawe jest to, że w tym opracowaniu, ww. nazwisko nie jest uważane za słowiańskie i nie zostało ono zamieszczone w specjalnym rozdziale, dotyczącym nazwisk, mających pochodzenie słowiańskie [11].

Należy podkreślić, że historia rodu Kazirod jest jedna z niezbadanych stron historii rodów arystokratycznych Europy. Informację o przedstawicielach tego rodu, dość często, noszą charakter fragmentaryczny i wymagają potwierdzenia z innych źródeł. Temat ten wymaga dalszych badań, jest aktualny i interesujący, pozwala on rzucić światło na historię jednego z najbardziej znanych herbów polskich “Zadora”, przedstawiciele którego dużo zrobili dla kształtowania się państwa polskiego, ideologii i kultury.

Referencje:

  1. Zofia Kowalik-Kaleta, Leonarda Dacewicz, Beata Raszewska-Zurek Slownik Najstarszych Nazwisk Polskich Pochodzenie Jezykowe Nazwisk Omowionych w Historii Nazwysk.- Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Academii Nauk, 2007.- Tom.1.-P.65.
  2. Tamze.-P.65, 76.
  3. Janucz Stankiewicz Genealogie, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne. Połączyć:

http://www.stankiewicze.com/index.php?kat=44&sub=80

4.Tadeusz Gail, Lech Milewski Herbarz Polski. – Warszawa, 2013.-Тоm.II, połączyć:

http://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=en&herb=zadora

5. Tamze.

6.Die ältesten grosspolnischen Grodbücher… by Jozef von Lekszycki.- S.Hirzel, 1889. – Vol.2, P. 53, połączyć:

https://archive.org/stream/dieltestengross00leksgoog#page/n73/mode/2up

7.Album studiosorum Universitatis Cracoviensis.

Ab anno 1400 ad annum 1489. (Ed.) B. Ulanowski. Cracoviae 1887, ss. XII + 294.

Połączyć:

https://books.google.com.ua/books?id=Z7xWAAAAYAAJ&q=kazirod&dq=kazirod&hl=ru&sa=X&redir_esc=y

8. Iozef Krzepela Rody Ziemianskie XV I XVI wieku. – Krakow, 1930.- T.1.-C.84.

http://prusowie.pl/dane/Rody_ziemianskie_XV_i_XVI.pdf

9. spojrzeć:Paweł Jasienica: Myśli o dawnej Polsce. Warszawa: Czytelnik, 1990, s. 236;Statuta, Prawa Y Constitucie Koronne Łacinskie Y Polskie z Statutow Łaskiego Y Herborta Y Z Constituciy Koronnych Zebrane, Kraków 1600, s. 749.

10. spojrzeć: Josef Lubelcki (Kozirod), połączyć: https://pl.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Lubelski

  1. Die deutschen Familiennamen nach Breslauer Quellen des 13. und 14. Jahrhunderts, Dr. Hermaiiu Reichert.- Breslau: Verlag von M.&H.Marcus, 1908.- Heft 1, s. 87.

https://archive.org/stream/diedeutschenfam00reicgoog/diedeutschenfam00reicgoog_djvu.txt

 

Author: Kozerod Oleg, historyk, politolog, doktor habilitowany nauk historycznych

Tags: , , , , , ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*
*